In mijn ogen is het schrijven van een roman echt een kunstvorm, en niet alleen dat, maar echt de meest lastige, frustrerende, onmogelijke kunstvorm die er bestaat. Maar als het lukt, als de lezer zich er helemaal in onderdompelt en er lyrisch over is, ook de meest geweldige kunstvorm. Wat ik er vooral zo mooi aan vind: hoe het de mens in staat stelt om zich in andere mensen in te leven.

Maar hoe krijg je dat als schrijver voor elkaar, dat je lezer zich helemaal in het verhaal verliest? Het lijkt zoiets ongrijpbaars. En toen kwam ik tot de conclusie dat er niet eens een Nederlandse term is voor het begrip ‘reader immersion’. Dit is iets waar ik wel vaker tegenaan loop. Letterlijk vertaald betekent het ‘lezersonderdompeling’ en ik vind dat dit wel de lading dekt van die ultieme lezerservaring: ‘ik zat er helemaal in’, ‘ik kon het echt niet wegleggen’, ‘ik heb het in een ruk uitgelezen’.

Stel, je hebt je eerste ruwe versie aan een aantal proeflezers opgestuurd. Wat is nou feedback waaraan je kunt merken dat de ‘onderdompeling’ nog niet volledig is:

• Een proeflezer zegt: “Ik voelde dit niet echt.”
• Je krijgt feedback als “Ik kon me moeilijk in het personage verplaatsen.”
• Of: “Het verhaal las soms traag/ soms te snel.”
• Of de gevreesde: “Ik haakte af bij hoofdstuk 3.”
• “Het was onduidelijk waar ik me bevond.”
• “Dit gedeelte klinkt als een samenvatting.”

Immersion is precies datgene wat een roman onvergetelijk maakt en daarom is het fijn als jij als schrijver dit mechanisme gaat doorzien.

In dit blog ontdek je:

• Wat reader immersion precies is.
• Hoe je als schrijver die meeslepende leeservaring teweegbrengt.
• Welke fouten de onderdompeling onmiddellijk stukmaken.
• Hoe je dit zelf kunt opsporen in je manuscript.
• En wat je kunt doen wanneer je vastloopt.

Wat is reader immersion?

Reader immersion betekent dat een lezer vergeet dat hij leest. Ze leven in de huid van jouw personage. Ze voelen de hartslag, ruiken de regen op het asfalt, horen het getik van de klok, merken de kleinste verschuiving in stemming of sfeer op. Dit kan ontstaan door de suspension of disbelief: de bereidheid van de lezer om alles te geloven binnen de logica van jouw wereld, om ‘de verbeelding toe te laten’. Er bestaat geen officiële Nederlandse term voor, net zoals die niet bestaat voor reader immersion. Je zou kunnen zeggen dat de onderdompeling de stap na de suspension of disbelief is. Als dat goed lukt en niet wordt onderbroken, op geen enkel punt, dan kan reader immersion plaatsvinden.

Hoe creëer je immersion in je manuscript?

Kort gezegd: door consistent te schrijven vanuit het perspectief van het personage, door al hun zintuigen en emoties te betrekken, door helder te maken wat het conflict is en wat er op het spel staat, en door een logische scène-opbouw te hanteren en door dit niet alleen te vertellen maar grotendeels te laten zien waardoor de lezer zelf een beeld kan vormen.

Hulpmiddelen om de onderdompeling en suspension of disbelief voor elkaar te krijgen:

• Show don’t tell op de juiste momenten
• Zintuiglijke details en beschrijvingen. De vijf zintuigen. Gekoppeld aan perspectief: de lezer beleeft het verhaal vanuit het perspectief van het hoofdpersonage/ de hoofdpersonages. Ze moeten voelen wat zij voelen, zien wat zij zien, horen wat zij horen, proeven wat zij proeven, etc. Ik zou zeggen dat er ook nog een zesde “zintuig” is: de lezer ervaart ook de emoties en de gedachtes van de personages.
• Een duidelijk verlangen + high stakes: een doel/ verlangen dat bereikt moet worden (want wat als dat niet gebeurt… dan slaat het noodlot toe, bij wijze van spreken), en een les die geleerd moet worden, en dit kan alleen bereikt worden door een strijd te leveren, waar de lezer in meegaat omdat die meeleeft met de hoofdpersoon.
• Logisch opgebouwde scènes met ritme
• Karakterontwikkeling: de personages maken een transformatie door. Aan het eind van het verhaal zijn ze niet dezelfde persoon. Dit zorgt voor emotionele en psychologische diepgang.

Wat breekt immersion het vaakst?

Hoe verdwijnt immersion? Door elk moment waarop de lezer denkt:
“Huh? Dat klopt niet.” of “Zo praten mensen niet.” of “Waar zijn we?” of “Waarom doet hij dit in hemelsnaam?”

Dat zijn de killing momenten waarop dat ongeloof weer inbreekt, waarop de lezer weer ‘boven water’ komt, waar ik als editor altijd op jaag.

Een overzicht van wat de lezer uit het verhaal haalt (zeker niet alomvattend):

• White room syndrome: de personages en wat er gebeurt, lijkt plaats te vinden in een ‘witte ruimte’. Er zijn geen beschrijvingen, geen zintuiglijke details.
• Te veel ‘tell’, te weinig ‘show’
• Te veel dialooglabels of te weinig
• Onrealistische dialoog
• Te veel herhaling van handelingen, gebeurtenissen, zinnen, woorden
• Perspectieffouten
• Stijlbreuk
• Feitelijke onjuistheden
• Taalfouten
• Taalgebruik (te bloemrijk, te spaarzaam/ staccato)
• Infodumping
• Platte karakters (geen character arc)
• Tempo te snel of te langzaam
• Overmatig gebruik van clichés

Bewaker van de lezerservaring

Als redacteur ben ik letterlijk de bewaker van de lezerservaring (de custodian of the reader experience, dit klinkt als een belangrijke rol of missie in een fantasyroman ;-)) en fungeer ik tijdelijk als schrijver: ik signaleer waar de onderdompeling gevaar loopt, waarom dat gebeurt én hoe het te herstellen is. Immersion is het resultaat van een reeks perfect samenwerkende verhaalelementen zoals karakterontwikkeling, zintuiglijk detail, perspectief, tempo, conflict, obstakels, stijl, consistentie.

En waar het wat mij betreft om draait: balans.

• Te veel detail → de lezer raakt verveeld.
• Te weinig detail → white room syndrome of talking heads.
• Te veel uitleg en achtergrondinfo → infodump.
• Te weinig uitleg → de lezer is verward.
• Te veel emoties → melodrama.
• Te weinig emoties → vlakke personages.

Schrijven is een kunst. Maar ook een ambacht dat gelukkig niemand alleen hoeft te doen. Je kunt zelf al nagaan waar de immersion gevaar loopt om te worden verbroken, door je af te vragen wat een lezer moet voelen, horen, zien, ruiken, proeven of begrijpen in elke scène en waar dat nu ontbreekt.

Maar het is zeker niet iets waar je zelf kritisch genoeg op moet of kán worden. Sommige ‘gevaren’ kun je simpelweg niet zien omdat je de maker bent. Het valt niet te voorkomen dat je blinde vlekken ontwikkelt. Daarom bestaan redacteurs.

Reader immersion als de heilige graal

Reader immersion is als de heilige graal voor schrijvers, elke schrijver wil het in handen krijgen, maar het is dat net zo goed voor redacteurs, literair agenten en uitgevers. Als zij zo’n boek in handen krijgen, dan weten ze niet hoe snel ze toe moeten happen. Je weet nu wat het is, hoe je het voor elkaar kunt krijgen, wat het in gevaar brengt en hoe je dat zelf kunt opsporen.

Zonder immersion geen roman. Als de lezer zich niet kan verliezen in je verhaal, heb je als schrijver de plank misgeslagen. Als redacteur zie ik manuscripten voorbijkomen met dezelfde patronen: white room syndrome, te veel tell, infodumps, personages die niet genoeg een transformatie doormaken, perspectief dat schuurt… Daardoor weet ik waar schrijvers blind voor worden in hun eigen werk. Ik zie dit sneller dan de schrijver ooit kan, juist omdat hij te diep in het verhaal zit.

Tijdens traject ‘De Roman Route’ bekijken we hoe we in jouw manuscript die ‘lezersonderdompeling’ kunnen waarborgen en krijg je helderheid, richting én motivatie om te gaan herschrijven. Neem een kijkje op de website voor meer info of stuur me een e-mail. Het is ook altijd mogelijk om een vrijblijvend kennismakingsgesprek te voeren!